Аталған іс-шаралар барысында заңнама талаптарының бұзылуы бойынша бірнеше фактілер анықталып, қолданыстағы заңнама аясында тиісті әкімшілік шаралар қабылданды. Түркістан қаласы бойынша Мемлекеттік кірістер басқармасы барлық жеке және заңды тұлғаларға Қазақстан Республикасы Конституциясының 35-бабына сәйкес, заңда белгіленген салықтар мен алымдарды, сондай-ақ өзге де міндетті төлемдерді төлеу – әркімнің азаматтық борышы әрі міндеті болып табылатынын ескертеді. Бұл бағыттағы жұмыстар алдағы уақытта да тұрақты түрде жалғасатын болады. Мамандар Заң талаптарын сақтай отырып, ортақ тәртіп пен әділеттілікке үлес қосу керектігін жеткізді.

Салық төлеушілерге салықты уақытылы төлемеудің салдары туралы не білу керек?

Заңды түрде белгіленген салықтарды, алымдарды және өзге де міндетті төлемдерді төлеу әркімнің конституциялық борышы әрі міндеті болып табылады.  Салық кодексінде салық төлеуші салық міндеттемелерін уақытылы және толық көлемде орындауға міндетті екендігі белгіленген.

Өз кезегінде, мемлекеттік кірістер органдары мерзімінде орындалмаған салық міндеттемесінің орындалуын қамтамасыз ету тәсілдерін қолдануға және салық берешегін мәжбүрлеп өндіріп алуға міндетті.

Мерзімінде орындалмаған салық міндеттемесінің орындалуын қамтамасыз ету тәсілдеріне мыналар жатады:

- салықтар мен бюджетке төленетін төлемдердің төленбеген сомасына өсімпұл есептеу;

- банктік шоттар бойынша шығыс операцияларын тоқтата тұру;

- касса бойынша шығыс операцияларын тоқтата тұру;

- мүлікке билік етуді шектеу.

Салық берешегін мәжбүрлеп өндіріп алу шаралары мынадай тәртіппен жүзеге асырылады:

1) банк шоттарындағы ақша есебінен;

2) дебиторлардың шоттарынан;

3) билік етуі шектелген мүлікті өткізу есебінен;

4) жарияланған акцияларды мәжбүрлеп шығару түрінде шығарылады.

Мәжбүрлеп өндіріп алудың жоғарыда көрсетілген тәсілдері мен шаралары Қазақстан Республикасында қызметін тұрақты мекеме арқылы жүзеге асыратын заңды тұлғаларға, заңды тұлғалардың құрылымдық бөлімшелеріне, резидент еместерге, дара кәсіпкерлерге, жеке практикамен айналысатын адамдарға қатысты қолданылады.

Мемлекеттік кірістер комитеті мәжбүрлеп өндіріп алу тәсілдері мен шаралары тәуекелдерді басқару жүйесі негізінде, яғни салық төлеушінің тәуекел дәрежесіне қарай сараланған түрде қолданылатынына назар аударады. Мәселен, Салық кодексінде мәжбүрлеп өндіріп алу тәсілдері мен шаралары тәуекел дәрежесі жоғары және орташа салық төлеушілерге қолданылатыны көзделген. Егер санаттау нәтижелері бойынша салық төлеушінің қызметі тәуекелдің төмен дәрежесіне жатқызылған жағдайда, онда мұндай салық төлеушіге қатысты мәжбүрлеп өндіріп алу тәсілдері мен шаралары қолданылмайды.

Сонымен бірге, салық төлеушінің күнтізбелік отыз күн ішінде салық берешегін өтемеуі Мемлекеттік кірістер комитетінің салық төлеушінің тәуекел дәрежесін қайта қарауы және оны тәуекел дәрежесі жоғары немесе орташа салық төлеушілер санатына ауыстыруы үшін негіз болып табылады. Мәжбүрлеп өндіріп алу тәсілдері мен шаралары оларды қолдану мерзімдері көрсетілген салық берешегін өтеу туралы табыс етілген хабарлама негізінде қолданылады.

Мысалы, тәуекел дәрежесі жоғары салық төлеушінің банк шоттары мен кассасы бойынша шығыс операциялары салық берешегін өтеу туралы хабарлама берілген күннен бастап бір жұмыс күні өткеннен кейін, ал тәуекел дәрежесі орташа салық төлеуші салық берешегін өтеу туралы хабарлама берілген күннен бастап он жұмыс күні өткеннен кейін тоқтатыла тұрады. Бұл ретте электрондық тәсілмен жіберілген хабарламалар «Салық төлеушінің кабинеті» веб-қосымшасына жеткізілген күннен бастап табысталды деп есептеледі.

Уақытша қаржылық қиындықтарға тап болған салық төлеушілер үшін Салық кодексінде кейiнге қалдыру немесе мерзiмiн ұзартуды беру нысанында жүзеге асырылатын салықтарды және (немесе) төлемақыларды төлеу жөніндегі мерзімінде орындалмаған салық міндеттемесін орындау мерзімдерін өзгерту көзделген.

Салықтардың және (немесе) төлемақылардың сомаларын бір мезгілде төлей отырып, кейінге қалдыру алты айдан аспайтын мерзімге беріледі. Салықтардың және (немесе) төлемақылардың сомаларын тең үлестермен ай сайын немесе тоқсан сайын төлей отырып, мерзімін ұзарту үш жылдан аспайтын мерзімге беріледі

Төлем көзінен ұсталатын салықтарды төлеу, Еуразиялық экономикалық одаққа мүше мемлекеттердің аумағынан импортталатын тауарларға салынатын акциздер, қосылған құн салығы, сондай-ақ Қазақстан Республикасының бюджет заңнамасына сәйкес Қазақстан Республикасының Ұлттық қорына түсетін салықтар бойынша кейiнге қалдыруды немесе мерзiмiн ұзартуды төлеуді ұсынуға болмайды.

Салықтарды төлеу бойынша кейінге қалдыру және мерзімін ұзарту салық төлеушінің және (немесе) үшінші тұлғаның мүлкін кепілге қою арқылы және (немесе) банк кепілдігімен жүргізіледі. Бұл ретте Салық кодексінің 51-бабына енгізілген өзгерістерге сәйкес 2022 жылғы 1 наурыздан бастап бір жылдан астам мерзімге бөліп төлеу салық төлеушінің және (немесе) үшінші тұлғаның жылжымайтын мүлкін кепілге салу және (немесе) банк кепілдігі арқылы ғана берілуі мүмкін.

Сондай-ақ, өзгерістер кейiнге қалдыру немесе мерзiмiн ұзартуды беру мақсатында кепіл шартын жасасу талаптарына қатысты болды. Мәселен, 2022 жылғы 1 наурыздан бастап жеке тұлғаның, дара кәсіпкердің, жеке практикамен айналысатын адамның жалғыз тұрғын үйі кепіл нысанасы бола алмайды.

Ұйымдық-құқықтық жағынан салықтар- бұл мемлекет біржақты тәртіппен заң жүзінде белгіленген, белгілі бір мөлшерде және мерзімде бюджетке төленетін қайтарусыз және өтеусіз сипаттағы міндетті ақшалай төлемдер. Салықтардың экономикалық мәні олардың өзінінің функциялары мен міндеттерін жүзеге асыру үшін мемлекет жұмылдыратын ұлттық табыстың бір бөлігі болып табылатындығында. Салықтар қаржының бастапқы категориясы болып табылады. Салықтар мемлекетпен бірге пайда болды және мемлекеттің өмір сүріп, дамуының негізі болып табылады.

Салықтар барлық елдерде олардың қоғамдық-экономикалық құрылысы мен саяси ісбағытына қарамастан ұлттық мемлекет кірістерінің негізгі көзі – ұлттық табысты қайта бөлудің басты қаржылық құралы, мемлекеттің кірістері және бюджеттің кірістерін қалыптастырудың шешуші көзі болып табылады. Қазақстан Республикасы Конституциясының 35-бабында: заңды түрде белгіленген салықтарды, алымдарды және өзге де міндетті төлемдерді төлеу әркімнің борышы әрі міндеті болып табылады, деп жазылған. Салықтарда ежелден салық жүктемесін (салық ауыртпалығын) бөлудің екі қағидасы қалыптасқан: - пайда (алынған игіліктер) қағидасы - “қайыр көрсету” (төлем қабілеттілігі) қағидасы Бұл дегеніміз алынған игіліктерге және төлем қабілеттілігіне салық салудың қағидаларын пайдалану салық мөлшерлемелерін белгілеуге және табыстың өсуіне қарай олардың өзгеруіне әкеп соғады.

Салықты ұтымды ұйымдастырудың класикалық қағидасын бұрын А Смит ұсынған еді. Олар мыналар: - салық салу төлеушінің әрқайсысының табысына сәйкес алынуы тиіс. Бұл деген әділеттік қағидаты болып табылады. - Салықтың мөлшері мен оны төлеу мерзімі алдын ала және дәл анықталуы керек. Бұл анықтылық қағидасы. - әрбір салық салық төлеуші үшін неғұрлым қолайлы уақытта және әдіспен алудың тиіс. Бұл да қолайлылық қағидасын білдіреді. - Салықты алудың шығындары өте аз болуы тиіс. Бұл үнемділік қағидасы. Бұл қағидаларды пайдалану салық салуда зорлық зомбылықты жоқ етті, бұл процеске реттемелеуді енгізеді және А Смитке “салықтар- оны төлейтіндерге құлшылықтың нышаны емес, бостандықтың нышаны” деп қорытынды жасауға мүмкіндік берді.

Салық салудың қазіргі қағидасы мынадай: 1) Салық салудағы әділдік қағидасы 2) Қарапайым қағидасы 3) Салықтардың анықтығы 4) Жеңілдіктердің ең аз саны 5) Салық салудың экономикалық бейтараптығы 6) Салық мөлшерлемелерінің салыстырмалығы. Елімізде салық салу жалпыға бірдей және міндетті болып табылады. Қазақстанның салық жүйесі оның бүкіл аумағында барлық салық төлеушілерге қатысты бірынғай болып келеді. Салық салу мәселелерін реттейтін нормативтік-құқықтық актілер ресми басылымдарда міндетті түрде жариялануға жатады. Қазіргі кезде салықтар фискалдық, реттеуші және қайта бөлуші болып үшке бөлінеді. Бұлардың әрқайсысы осы қаржы категориясының ішкі белгілері мен өзіндік ерекшеліктерін білдіреді.

Фискалдық функциясы- барлық мемлекеттерге тән негізгі функция. Оның көмегімен бюджеттік қор қалыптасады, мұның өзі салықтардың қоғамдық міндеттерін арттыра түседі. Өйткені салықтар мемлекеттік бюджеттің кірістерін талыстыра отырып, экономиканы, әлеуметтік-мәдени шараларды жүзага асыруды қамтамасыз етеді.

Реттеуші функциясы- мемлекеттің экономикалық қызметінің ұлғаюымен байланысты пайда болады. Ол ұлттық шаруашылықтың дамуына қабылданатын бағдарламаларға сәйкес ықпал етеді. Бұл салықтардың нысандарын таңдау, олардың мөлшерлемелерінің, алу әдістерінің өзгеруі, жеңілдіктер мен шегерімдер пайдаланылады. Қайта бөлу функциясы- бұл арқылы түрлі субъектілер табысының бір бөлігі мемлекеттң қармағына өтеді. Бұл функцияның іс-әрекетінің ауқымы жалпы ұлттық өнімде салықтардан алатын үлесі арқылы анықталады. Мемлекет салық саясаты- салық саласындағы шаралар жүйесін қоғамның оның нақтылы кезеңдегі әлеуметтік-экономикалық және басқа мақсаттар мен міндеттеріне қарай әзірленген экономикалық саясатқа сәйкес жүргізеді.

“Салық” ұғымымен “салық жүйесі” ұғымы тығыз байланысты. Мемлекетте алынатын салық түрлерінің, оны құру мен алудың нысандары мен әдістерінің, салық қызмет органдарының жиынтығы әдетте мемлекеттің салық жүйесі деп атайды. Қазақстан егемендікке ие болғаннан кейін 1991-1995 жылдары қабылданған бірқатар заңдарға сәйкес республикада жаңа салық жүйесі қалыптасты. 1991 жылғы желтоқсанның 25-інен бастап біздің елімізде тұнғыш салық жүйесі жұмыс істей бастады. Ол “Қазақстан Республикасының салық жүйесі туралы” заңға негізделді. Бұл заң салық жүйесін құрудың қағидаларын, салықтар мен алымдардың түрлерін, олардың бюджетке түсу тәртібін белгілеген алғашқы құжат болатын.

Қазақстанда 1992 жылғы қаңтардың 1-інен бастап 13 жалпы мемлекеттік салық, 18 жергілікті салықтар сен алымдар енгізілді. Салықтардың, оларды төлеушілердің, салықтарды алу әдістерінің, салық жеңілдіктерінің жиынтығының болатындығынан салық жүйелерінің әжептәуір күрделі үлгілер болуы мүмкін. Барлық өркениетті елдерде салықтардың бүкіл жиынтығы әртүрлі қағидалар бойынша жікеледі. - салық салу обьектісілері бойынша - салықты алатын және салықтан жиналған сомаға билік жасатын органға қарай - пайдалану тәртібіне бойынша - обьектінің экономикалық белгісі бойынша Салықтарды салу обьектісі бойынша тура және жанама болып бөлінеді.

Тура салықтар- салық төлеушінің кірісі мен мүлкінен тікелей төленген салықтар. Ал жанама салықтар – бағаға немесе тарифке үстеме түрінде белгіленген салық төлеушінің кірістері мен мүлкіне тікелей байланысты емес салықтар. Жанама салықтар қосылған құнға салынатын салық, акциздер жатады. Жанама салықтарға сондай-ақ сыртқы экономикалық қызметтен түсетін түсімдер де (кеден баждары түріндегі, экспортқа және импортқа салынатын салық түріндегі кеден кірістері, ішкі рынокта сатылатын тауарлар бағасы мен олардың фактуралық құнының айырмасы) жатады. Салықты алатын және оған билік жасайтын органға қарай орталық және жергілікті болып бөледі. Пайдалану тәртібіне қарай барлық салықтар жалпы және мақсатты(арнаулы) болып бөлінеді.

Жалпы салықтар тиісті денгейлердің бюджеттеріне шоғырландырылады және жалпымемлекеттік қажеттіліктерді қаржыландыруға пайдаланады. Мақсатты (арнаулы) салықтардың нысаналы арналымы болады (мысалы: зейнетақы төлемдерін қалыптастыру үшін пайдаланатын әлеуметтік салық) сияқты. Обьектінің экономикалық белгілері бойынша табысқа салынатын салықтар және тұтынуға салынатын салықтар болып бөлінеді. Табысқа салынатын салықтар дегеніміз- төлеушінің салық салынатын кез келген обьектіден алған табыстарынан алынады. Тұтынуға салынатын салықтар дегеніміз- кезінде төленетін шығынға салынатын салықтар. Мағлұмдамада деген салық төлеушілер табыстың көлемі, қажетті жеңілдіктері, шегерімдері көрсетеді және салық сомасын есептеп, төлейді. Олар салықтардың түрлері бойынша салық мағлүмдамасын есепті салық кезеңіне сәйкес тапсырып отырады.

Салық салуды ұйымдастыру салық қатынастары нысандарының элементтерін, яғни салық түрлерінің нақты атауларын, сондай-ақ оларды қолданудың тәртібі мен әдістерін, іс-қимылының тәсілдерін кіріктіретін салық механизмін құруға және оның жұмыс істеуіне болады. Қазақстан Республикасының қазіргі салық жүйесі салықтарды құру мен алудың нақтылы әдістерін анықтайды, салықтың тиісті элементері арқылы салық салудың тәртібін белгілейді.

Салық элементері болып мыналар жатады:

- Салық субъектісі немесе салық төлеуші – ол салықты және бюджетке басқа төлемднрді төлеуші тұлға, алайда нарық механизмі арқылы салық ауыртпалығы басқа тұлғаға салық салынушыға аударылуы мүмкін.

- Салық салынушылар – нақты салық ауыртпалығы (салық жүктемесі) түсетін жеке тұлғалар, түпкілікті салық төлеушілір, яғни мемлекет азаматтары.

- Салық обьектісі – мүлік пен іс-әрекеттер салық обьектілері және салық салуға байланысты обектілер болып табылады, олардың болуына байланысты салық төлеушінің салықтық міндеттемесі.

- Салық базасы- салық салу обьектісі мен салық салуға байланысты объектінің құндық, заттай немесе өзге де сипаттамалары, олардың негізінде бюджетке төленуге тиіс салықтар және басқа да міндетті төлемдердің сомасы анықталады.

- Салық өлшемі- есеп-қисап үшін белгіленген салық обьектісін өлшеу бірлігі ( теңге, табыс, айналым., т.б., жердің 1 гектары, тауарды өлшеу бірлігі және басқалары)

- Салық мөлшерлемесі – салық базасының өлшем бірлігіне салық есептеулерінің шамасын білдіреді. Ол салық базасының өлшем бірлігіне пайызбен немесе абсолюттік сомамен белгіленеді.

Салық салу мөлшерлемесіне қарай мынадай болып бөлінеді. 1) тұрақты салық мөлшерлемесі- олар табыс көзіне қарамастан салық салу бірлігіне абсолюттік сомада белгіленеді (мысалы: мұнайдың 1 тоннасына, газдың 1 текше метріне) деген сияқты. 2) үйлесімді салық мөлшерлемесі – олар салық обьектісіне (оның мөлшерін саралауды есепке алмай) бірдей пайыздық қатынаста іс-әрекет етеді. 3) прогресивті салық мөлшерлемесі – бұл жағдайда прогресивті салық мөлшерлемесі табыстың артуына қарай өсіп отырады. Нәтижесінде салық төлеуші салықтың үлкен абсолюттік сомасын ғана емес, сонымен бірге оның үлесін да төлейді.

Прогресивті мөлшерлемелер ең алдымен табысы көп тұлғаларға ауыртпалық түсіреді. 4) регрессивті салық мөлшерлемесі – олар табыстың өсіне қарай төмендейді және табысы көп тұлғаларға тиімді болып келеді, ал табысы аз адамдардың иығына ауртпалық түсіреді. - Салық кезеңі- жекеленген салықтар мен басқа да міндетті төлемдерге қатысты белгіленген уақыт кезеңі салық кезеңі деп түсіндіреді, ол аяқталған соң салық базасы анықталады және бюджетке төленуге тиісті салықтар мен басқа да міндетті төлемдердің сомасы есептеледі. - Салықпұл- субъектінің бір обьектіден төлейтін салық сомасы. - Салық жеңілдіктері – заңнамаға сәйкес төлеушілерді салықтан толық немесе ішінара босату. - Жеңілдік кезеңдері – салықтар бойынша заңмен белгіленген жеңілдіктердің іс-әрекет ететін уақыты.

Салқы төлеушілер мен салық органдарының құқықтары мен міндеттіліктері- билік пен басқару органдарының салық заңнамасымен реттеледі. Салық бақылау- салық қызмет органдарының салық заңнамасының орындалуын, жинақтаушы зейнетақы қорларына міндетті зейнетақы жарналарының толық және уақтылы аударылуын бақылауы. Салық заңнамасын бұзған салық төлеушілерге олардың жасырған сомасын, төмендеткен табыстарын төлеттіріп алу, бұзу ауыртпалығына қарай үлестік немесе еселенген көлемде айыппұлдар, бюджетке төленетін мерзімін өткізіп алғаны үшін өсімдер түрінде санкциялар қолданылады.

«WWW.AQ-QARA.KZ» - ақпарат